Đến nội dung chính
Giáo Hội Hoàn Vũ

Cuốn Kinh Thánh đầu tiên bằng tiếng bản địa ở Bắc Mỹ

00:00

Năm 1663, tại vùng đất New England, một cuốn Kinh Thánh trọn bộ được in bằng tiếng Wampanoag, ngôn ngữ của người bản địa chưa từng có chữ viết. Đằng sau cột mốc ấy là câu chuyện về một mục sư Thanh giáo, một thông dịch viên người Montauk và một người thợ sắp chữ người Nipmuc.

Đối với người Công giáo Việt Nam, câu chuyện này chạm đến một điều rất gần gũi: Lời Chúa đến với mọi dân tộc bằng chính tiếng mẹ đẻ của họ. Giáo hội tại Việt Nam cũng đã đi một hành trình dài, từ dịch Kinh Thánh sang tiếng các dân tộc thiểu số đến giảng lễ bằng tiếng địa phương, để Tin Mừng được nghe bằng thứ tiếng mà người ta cầu nguyện từ thuở nhỏ.

Năm 1663, hai thợ in Samuel Green và Marmaduke Johnson tại Cambridge, Massachusetts, cho ra đời cuốn Mamusse Wunneetupanatamwe Up-Biblum God, bản dịch trọn bộ Kinh Thánh sang tiếng Wampanoag, còn gọi là Wôpanâak, một ngôn ngữ Algonquian ở miền nam New England. Đây là cuốn Kinh Thánh đầu tiên do người Anh in tại Bắc Mỹ, và là bản Kinh Thánh trọn bộ đầu tiên được dịch sang một ngôn ngữ bản địa của châu Mỹ.

Kinh Thánh tiếng bản địa

Cuốn sách ra đời từ một ngôn ngữ chưa có chữ viết

Điều khiến cuốn sách này đặc biệt không chỉ ở tuổi đời của nó. Vào thời điểm đó, tiếng Wampanoag chưa hề có chữ viết. Muốn in Kinh Thánh, người ta phải tạo ra chữ viết cho cả một ngôn ngữ, từ việc lắng nghe và ghi chép từng từ. Green đã đặt mua đủ giấy để in 1.000 bản, dù đến nay không ai biết chắc có bao nhiêu bản thực sự được in ra.

Bối cảnh của nó gắn với phong trào Cải cách Tin Lành. Người Thanh giáo rất coi trọng việc in ấn, vì theo họ mỗi tín hữu cần tự đọc Kinh Thánh. Năm 1638, mục sư Joseph Glover đưa máy in sang Cambridge, và hai năm sau, chiếc máy in ấy cho ra đời cuốn Bay Psalm Book, tập thánh ca đầu tiên được in bằng tiếng Anh tại Bắc Mỹ.

John Eliot, Cockenoe và Wawaus

Nhân vật trung tâm của bản dịch là mục sư John Eliot. Ông rời nước Anh sang Boston năm 1631 và phục vụ tại nhà thờ Roxbury, ngay phía nam thành phố. Từ thập niên 1640, ông bắt đầu rao giảng cho người bản địa trong vùng, và nhận ra rằng muốn truyền đạt đức tin, trước hết ông phải nói được tiếng của họ.

Ông không biết tiếng Wampanoag, nhưng gặp được Cockenoe, một người Montauk từ Long Island, từng bị bắt làm tù binh trong cuộc chiến tranh Anh-Pequot năm 1637. Cockenoe trở thành người không thể thiếu trong công việc của Eliot. Eliot hết lời khen ngợi ông, gọi ông là một “chàng trai trẻ thông minh sắc sảo”, và nhờ ông phát âm rõ từng từ mà Eliot ghi chép lại. Nhờ sự hướng dẫn của Cockenoe, Eliot dịch được Mười Điều Răn và Kinh Lạy Cha sang tiếng Wampanoag, rồi tiến tới toàn bộ Kinh Thánh.

Cockenoe không phải là người bản địa duy nhất góp công. Wawaus, một người Nipmuc, trực tiếp tham gia sắp chữ cho cuốn sách. Ông còn được biết đến với tên James Printer, từng học tại Harvard Indian College, ngôi trường được thành lập năm 1655 để đào tạo người bản địa theo Kitô giáo. Nếu không có những con người như Cockenoe và Wawaus, cuốn Kinh Thánh Wampanoag có lẽ đã không bao giờ ra đời.

Một di sản phức tạp

Nhưng câu chuyện không dừng lại ở thành tựu in ấn. Eliot được gọi là “tông đồ của người da đỏ”, song công việc của ông không chỉ là dịch sách. Ông cùng một hội truyền giáo lập ra các “thị trấn cầu nguyện”, nơi người Algonquian được yêu cầu từ bỏ tập quán truyền thống, ngừng di chuyển theo mùa và sống quanh năm trong nhà theo nếp sống của người thực dân.

Trong khi đó, dân số thực dân ngày càng tăng, gây thêm áp lực lên người bản địa sống quanh đó. Đến năm 1675, căng thẳng bùng nổ thành cuộc chiến tranh Metacom, còn gọi là chiến tranh của Vua Philip, kéo dài hai năm và lan khắp miền nam New England. Theo sử gia Jill Lepore, tính theo tỷ lệ dân số, đó là cuộc chiến đẫm máu nhất trong lịch sử nước Mỹ.

Chính những tín hữu bản địa trong các thị trấn của Eliot cũng trở thành nạn nhân. Cộng đoàn Natick, phía tây Boston, bị chính quyền thực dân gom lại, đưa ra một hòn đảo ở cảng Boston, nhiều người bị bán làm nô lệ. Năm 1676, trong đống đổ nát của thị trấn Medfield, binh lính tìm thấy một mẩu giấy tiếng Anh, có thể của Wawaus, cảnh báo người bản địa sẽ còn chiến đấu nhiều năm để giữ đất của mình.

Nhìn lại, một số nhà thực dân, trong đó có Eliot, hy vọng tránh được súng đạn và đổ máu khi truyền bá đức tin. Nhưng mục tiêu của họ vẫn là xóa bỏ văn hóa Algonquian. Nỗ lực ấy đã thất bại: người Algonquian vẫn hiện diện ở New England cho đến hôm nay, và con cháu của họ đang khôi phục lại tiếng nói của tổ tiên, trong đó có tiếng Wôpanâak.

Câu chuyện về cuốn Kinh Thánh Wampanoag nhắc người Công giáo hôm nay một điều quan trọng: loan báo Tin Mừng bằng tiếng mẹ đẻ của một dân tộc là việc thánh thiêng, nhưng chỉ thật sự trở nên Tin Mừng khi đi cùng sự tôn trọng văn hóa và phẩm giá của chính dân tộc ấy.

Theo National Catholic Reporter.

Paul G — Quản lý Nội dung

Ban Biên tập Tin Công Giáo 24h. Tìm hiểu thêm về chúng tôi tại trang Giới thiệu. Độc giả có góp ý hoặc phát hiện sai sót, vui lòng gửi qua trang Liên hệ.

Chia sẻ: Facebook X Zalo

Để lại bình luận của bạn