Một phong trào nhỏ nhưng đang phát triển của những người Công giáo trẻ tại Việt Nam đang tìm hiểu Thánh lễ Latinh truyền thống, không phải vì hoài niệm về quá khứ mà vì mong muốn đào sâu cội nguồn đức tin.
Vào một sáng Chúa nhật tại Hà Nội, một căn nhà riêng được tạm thời biến thành nhà nguyện. Bàn thờ đơn sơ được chuẩn bị giữa làn hương, tiếng chuông vang lên và một linh mục bắt đầu cử hành Thánh lễ Latinh truyền thống.
Tiếng bình ca Gregorian vang trong căn phòng trước khi các lời nguyện bằng tiếng Latinh được đọc lên. Phần lớn cộng đoàn theo dõi nghi thức qua những cuốn sách lễ song ngữ, cẩn thận lật từng trang.
Khung cảnh này có thể gợi nhắc một thời đại khác, nhưng đang diễn ra tại Việt Nam hiện đại. Đáng chú ý hơn, phần lớn người tham dự ở độ tuổi 20 hoặc 30. Họ lớn lên với Thánh lễ sau Công đồng Vatican II bằng tiếng Việt và nhiều người chỉ biết đến Thánh lễ Latinh truyền thống khi đã trưởng thành.
Những người trẻ này hiện là nòng cốt của phong trào gắn bó với truyền thống đang hình thành tại Việt Nam. Câu chuyện của họ thách thức quan niệm cho rằng việc gắn bó với Thánh lễ Latinh truyền thống chủ yếu bắt nguồn từ hoài niệm, bởi nhiều người trong số họ không có ký ức nào về Giáo hội trước Công đồng Vatican II.
Một cuộc tranh luận toàn cầu đến với Việt Nam
Thánh lễ Latinh truyền thống là một trong những vấn đề gây nhiều thảo luận trong Giáo hội Công giáo những năm gần đây. Năm 2007, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI ban hành Summorum Pontificum, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các linh mục cử hành theo Sách lễ Rôma năm 1962.
Mười bốn năm sau, Đức Giáo hoàng Phanxicô ban hành Traditionis Custodes, trao lại cho các giám mục giáo phận thẩm quyền lớn hơn trong việc điều chỉnh việc cử hành nghi thức này, nhằm phục vụ sự hiệp nhất của Giáo hội.
Tại châu Âu và Bắc Mỹ, các cộng đoàn gắn bó với truyền thống thường liên quan đến những tranh luận rộng hơn về Công đồng Vatican II, thẩm quyền Giáo hội và cả căn tính chính trị. Việt Nam cũng không đứng ngoài các cuộc thảo luận này, nhưng phong trào tại đây phát triển trong một hoàn cảnh rất khác.
Phong trào phần lớn không do những người từng biết Giáo hội trước Công đồng Vatican II dẫn dắt, mà được định hình bởi những người sinh ra nhiều thập niên sau các cải cách phụng vụ.
Khám phá một truyền thống chưa từng được thừa hưởng
Một số người trẻ Việt Nam lần đầu biết đến Thánh lễ Latinh truyền thống khi học tập hoặc làm việc tại các nước như Ý, Pháp, Ba Lan và Hoa Kỳ. Những người khác tiếp cận nghi thức này qua sách vở, các bài giảng trực tuyến, kênh YouTube và những cộng đồng kỹ thuật số chuyên về lịch sử cũng như phụng vụ Công giáo.
Toàn cầu hóa, với việc đi lại quốc tế và Internet, đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự hồi sinh của mối quan tâm đối với truyền thống tại Việt Nam. Nhờ đó, những người Công giáo trẻ có cơ hội tiếp xúc với các di sản phụng vụ và thần học của Giáo hội mà trước đây họ chưa từng biết đến.
Một số người bắt đầu học bình ca Gregorian. Những người khác đọc các Giáo phụ, các tác giả linh đạo thời Trung cổ và những sách giáo lý cổ điển. Nhiều người tự học đủ tiếng Latinh phụng vụ để có thể theo dõi các lời nguyện.
“Điều đầu tiên thu hút tôi đến với Thánh lễ Latinh truyền thống là bình ca Gregorian. Những giai điệu cổ xưa ấy dạy tôi rằng thánh nhạc không chỉ liên quan đến âm thanh, mà còn đến sự thinh lặng”, Joseph Christopher Nguyen Thien Tuan Hoang, người dẫn dắt một trong những cộng đoàn Công giáo gắn bó với truyền thống tại Việt Nam, nói.
Tuy nhiên, điều khiến ông tiếp tục tham dự lại là một nhận thức sâu xa hơn.
“Tôi nhận ra rằng phụng vụ cổ xưa phản ánh rất gần gũi đức tin mà tôi đã học nơi những người Công giáo lớn tuổi trong giáo xứ khi còn nhỏ. Tôi có cảm giác như đang khám phá lại cách tổ tiên mình đã sống đức tin”, ông nói.
Khác với nhiều người gắn bó với truyền thống tại phương Tây, những người Công giáo trẻ ở Việt Nam không tìm cách phục hồi ký ức về một quá khứ đã mất. Họ đang khám phá một truyền thống mà mình chưa từng được thừa hưởng.
Không chỉ là Thánh lễ Latinh
Đối với nhiều người trẻ, hành trình tìm hiểu nghi thức cũ không dừng lại ở việc tham dự phụng vụ. Việc khám phá lại nghi thức này cũng đưa họ trở về với những phần bị lãng quên trong di sản Công giáo của chính Việt Nam.
“Cùng với Thánh lễ Latinh, chúng tôi khám phá lại một kho tàng kinh nguyện và các bản văn giáo lý Việt Nam do các nhà truyền giáo soạn trước Công đồng Vatican II. Những bản văn ấy đã được thích nghi với văn hóa và ngôn ngữ Việt Nam. Ít cộng đồng Công giáo nào ở Đông Nam Á còn sở hữu một di sản phong phú như vậy”, Hoang nói.
Đối với nhiều thành viên cộng đoàn, việc bảo tồn các bản văn này không đơn thuần là tìm hiểu lịch sử. Họ xem đó là những nguồn tài liệu giá trị để truyền đạt đức tin bằng một ngôn ngữ từng được nhiều thế hệ người Công giáo Việt Nam đón nhận cách tự nhiên.
Theo nghĩa đó, sự hồi sinh mối quan tâm đối với truyền thống tại Việt Nam không chỉ nhằm bảo tồn một nghi thức Rôma cổ xưa. Đây còn là nỗ lực tìm lại một căn tính Công giáo mang nét đặc thù Việt Nam.
Một phong trào chưa có cơ cấu tổ chức
Khác với những quốc gia như Pháp hay Hoa Kỳ, Việt Nam chưa có mạng lưới giáo xứ chuyên dành cho Thánh lễ Latinh truyền thống. Các cộng đoàn vẫn nhỏ và liên kết lỏng lẻo.
Nhiều người biết nhau qua tình bạn, các nhóm trực tuyến hoặc những mối liên hệ hình thành trong thời gian học tập ở nước ngoài. Vì cơ hội cử hành nghi thức cũ còn hạn chế, Thánh lễ thường chỉ được tổ chức khi hoàn cảnh cho phép, đôi khi với sự trợ giúp của các linh mục nước ngoài đến thăm.
Do đó, phong trào phát triển chủ yếu qua các mạng lưới cá nhân hơn là qua những cơ cấu tổ chức.
Giữa những hiểu lầm
Dù còn tương đối nhỏ, phong trào này không tránh khỏi tranh luận. Trên các mạng xã hội Công giáo, những trao đổi về Thánh lễ Latinh thường trở nên phân cực. Một số người cho rằng bất kỳ ai gắn bó với nghi thức cũ đều chống lại Công đồng Vatican II hoặc khước từ Đức Giáo hoàng Phanxicô.
Những người gắn bó với truyền thống cho rằng các nhận định như vậy không phản ánh thực tế.
“Thách thức lớn nhất của chúng tôi không phải là sự thù nghịch, mà là sự hiểu lầm”, Hoang nói.
“Nếu nhiều vị lãnh đạo Giáo hội hiểu rõ hơn lý do một số người Công giáo trẻ bị thu hút bởi nghi thức cũ, tôi tin rằng sẽ có thêm nhiều người có cơ hội trải nghiệm phần truyền thống này của Giáo hội”, ông nói.
Phong trào cũng đối diện một thách thức khác: một số nhóm bên lề đã sử dụng ngôn ngữ về “truyền thống” để cổ xúy những quan điểm vượt ra ngoài, thậm chí mâu thuẫn với giáo huấn Công giáo chính thức. Sự hiện diện của các nhóm này khiến người bên ngoài khó phân biệt giữa những người trân trọng phụng vụ truyền thống và các nhóm chủ yếu được định hình bởi sự đối lập về ý thức hệ.
Tìm kiếm cội nguồn
Qua những cuộc trò chuyện với người trẻ gắn bó với truyền thống tại Việt Nam, một chủ đề thường xuyên xuất hiện là họ ít bắt đầu bằng việc nói về tiếng Latinh. Thay vào đó, họ nói về sự thinh lặng, vẻ đẹp và tính liên tục.
Họ cho biết Thánh lễ Latinh truyền thống giúp mình cầu nguyện tập trung hơn, đồng thời kết nối với các thế hệ tín hữu đi trước. Đó là hành trình tìm kiếm một điều gì ổn định giữa thời đại luôn bị phân tán bởi kỹ thuật số và những biến đổi xã hội nhanh chóng.
Hiện chưa rõ phong trào này tại Việt Nam sẽ tiếp tục là một cộng đoàn nhỏ đặc thù hay dần trở nên rõ nét hơn trong đời sống Giáo hội địa phương.
Tuy nhiên, có thể thấy sự hồi sinh ấy không được dẫn dắt bởi những người muốn quay về quá khứ. Đó là những người trẻ đang tìm cách đi sâu hơn vào cội nguồn đức tin.
