Một công trình Kitô giáo cổ đại nằm dưới lòng hồ Iznik, thuộc tỉnh Bursa, phía tây bắc Thổ Nhĩ Kỳ, đã bất ngờ hiện rõ hơn trong làn nước gần như trong suốt.
Đó là tàn tích của một vương cung thánh đường có niên đại khoảng 1.600 năm, được phát hiện dưới mặt nước hồ Iznik. Những hình ảnh chụp từ trên cao cho thấy phần tường và cấu trúc của công trình vẫn còn hiện diện ngay bên dưới mặt hồ.
Theo các nhà khảo cổ, sử gia và chuyên gia lịch sử nghệ thuật, công trình tôn giáo này có thể đã bị sụp đổ trong một trận động đất vào năm 740, trước khi dần chìm sâu hơn xuống lòng hồ.
Hiện nay, tàn tích của nhà thờ nằm ở độ sâu khoảng 1,5 đến 2 mét dưới mặt nước. Trong thời gian phong tỏa vì dịch bệnh, lượng ô nhiễm trong nước giảm xuống, giúp công trình cổ này trở nên dễ quan sát hơn trước.
Chính quyền địa phương đã cho sử dụng máy bay không người lái để ghi lại hình ảnh từ trên cao. Những bức ảnh thu được cho thấy rõ các bức tường và hình dáng tổng thể của vương cung thánh đường cổ nằm ngay dưới mặt nước hồ.
Công trình từng được phát hiện tình cờ
Vương cung thánh đường cổ này lần đầu tiên được các chuyên gia phát hiện vào năm 2014, khi khu vực hồ được chụp ảnh từ trên không nhằm lập hồ sơ các di tích lịch sử và hiện vật văn hóa.
Sau phát hiện ấy, Viện Khảo cổ Hoa Kỳ đã xếp công trình này vào danh sách 10 phát hiện khảo cổ quan trọng nhất trong năm.
Theo các chuyên gia, nhà thờ có thể được xây vào khoảng năm 390 sau Công nguyên, để kính Thánh Neophytos, một trong những vị tử đạo Kitô giáo thời các hoàng đế Rôma Diocletian và Galerius.
Thánh Neophytos được cho là đã bị binh lính Rôma sát hại vào năm 303, tức khoảng một thập niên trước khi Kitô giáo được nhìn nhận rộng rãi hơn trong Đế quốc Rôma qua các sắc lệnh về khoan dung tôn giáo.
Giáo sư Mustafa Şahin, Trưởng khoa Khảo cổ học của Đại học Uludağ, cho biết các nhà nghiên cứu tin rằng nhà thờ được xây dựng để tưởng nhớ vị thánh tử đạo này, ngay tại nơi ngài bị sát hại.
Ông nói rằng các hình khắc từ thời Trung cổ cho thấy cảnh Thánh Neophytos bị giết bên bờ hồ. Những nguồn tư liệu cổ cũng cho biết, vào thời Trung cổ, các tín hữu Kitô hành hương từng dừng lại tại Iznik để viếng ngôi thánh đường này.
Một di tích quan trọng của Kitô giáo sơ khai
Theo Giáo sư Mustafa Şahin, từ năm 2006 ông đã thực hiện nhiều cuộc khảo sát thực địa tại Iznik, nhưng chưa từng phát hiện một công trình nào gây ấn tượng mạnh như vậy.
Khi lần đầu nhìn thấy hình ảnh dưới mặt hồ, ông rất ngạc nhiên vì cấu trúc nhà thờ hiện ra khá rõ ràng. Ông cũng từng chia sẻ rằng khi nhìn thấy di tích từ trực thăng, ông gần như không tin vào mắt mình và tự hỏi vì sao trước đó không ai nhận ra tàn tích này.
Vương cung thánh đường thuộc thời kỳ Byzantine sơ khai, mang nhiều yếu tố kiến trúc của giai đoạn đầu Kitô giáo. Công trình nằm cách bờ hồ Iznik khoảng 20 mét.
Các nhà nghiên cứu cho biết di tích này có giá trị đặc biệt, không chỉ vì tuổi đời lâu dài, mà còn vì mối liên hệ với lịch sử Kitô giáo trong những thế kỷ đầu, khi các tín hữu phải sống đức tin giữa những thử thách và bách hại.
Có thể được xây trên nền đền thờ Apollo
Một điểm đáng chú ý khác là bên dưới vương cung thánh đường cổ này có thể còn tồn tại dấu tích của một đền thờ ngoại giáo.
Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy những mảnh đèn cổ và các đồng tiền có niên đại từ thời Hoàng đế Antoninus Pius. Những phát hiện này cho thấy khu vực bên dưới nhà thờ có thể từng là một công trình tôn giáo cổ hơn.
Giáo sư Mustafa Şahin cho rằng vương cung thánh đường có thể đã được xây trên nền một đền thờ kính thần Apollo. Ông đặt câu hỏi liệu ngôi đền ngoại giáo ấy có nằm ngay bên dưới phần còn lại của nhà thờ hay không.
Nếu giả thuyết này được xác nhận, di tích dưới hồ Iznik sẽ càng có ý nghĩa đặc biệt hơn, vì cho thấy sự chuyển tiếp từ thế giới tôn giáo ngoại giáo cổ đại sang đời sống Kitô giáo trong những thế kỷ đầu.
Dự kiến trở thành bảo tàng khảo cổ dưới nước
Nhiều năm trước, đã có thông tin cho biết tàn tích nhà thờ chìm dưới hồ Iznik có thể được phát triển thành một bảo tàng khảo cổ dưới nước.
Từ năm 2015, các cuộc khai quật và khảo sát tại khu vực này cũng đã phát hiện thêm nhiều hiện vật đáng chú ý, trong đó có các đồng tiền cổ và những dấu tích liên quan đến các khách hành hương xưa.
Đối với các nhà khảo cổ, đây là một trong những công trình quan trọng giúp hiểu thêm về đời sống Kitô giáo sơ khai tại vùng Tiểu Á, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ.
Đối với các tín hữu, hình ảnh một nhà thờ cổ nằm âm thầm dưới làn nước suốt nhiều thế kỷ cũng gợi lên một suy tư sâu xa: đức tin Kitô giáo, dù từng trải qua bách hại, biến động và cả sự lãng quên của lịch sử, vẫn để lại những dấu chỉ không thể xóa nhòa.
Từ lòng hồ Iznik, những bức tường cổ ấy như đang kể lại câu chuyện về các tín hữu đầu tiên, về các vị tử đạo, và về một thời kỳ đức tin được gìn giữ bằng chính mạng sống của những người theo Chúa Kitô.
