Ngày 31 tháng Tám, Phòng Báo chí Tòa Thánh cho biết Đức Thánh Cha Lêô XIV đã bổ nhiệm cha Phaolô Lưu Hồng Cương làm Giám mục Giáo phận Đại Đồng, Trung Quốc. Đây là vị giám mục thứ sáu tại Trung Quốc được bổ nhiệm kể từ khi Đức Lêô XIV bắt đầu sứ vụ Giáo hoàng; giáo phận này đã trống tòa suốt 80 năm.
Cha Phaolô Lưu Hồng Cương (Liu Honggang) được Đức Thánh Cha Lêô XIV bổ nhiệm làm Giám mục Giáo phận Đại Đồng, thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, ngày 10 tháng Tám. Lễ truyền chức giám mục được cử hành vào sáng ngày 31 tháng Tám.
Việc bổ nhiệm được Phòng Báo chí Tòa Thánh công bố cùng ngày. Giáo phận Đại Đồng đã trống tòa trong 80 năm. Đây là vị giám mục thứ sáu tại Trung Quốc được Tòa Thánh bổ nhiệm kể từ khi Đức Lêô XIV trở thành chủ chăn Giáo hội hoàn vũ.
Những khó khăn trong việc thực thi thỏa thuận
Trong một phân tích được công bố ngày 18 tháng Tám, ký giả Andrea Gagliarducci, chuyên theo dõi các hoạt động của Tòa Thánh, đề cập đến những khó khăn liên quan đến thỏa thuận Trung Quốc – Tòa Thánh về việc bổ nhiệm các giám mục.
Thỏa thuận được định hình từ năm 2018, khi Đức ông Antoine Camilleri, người Malta, lúc đó là Thứ trưởng Ngoại giao Tòa Thánh, sang Trung Quốc để ký kết văn kiện. Từ đó đến nay, một số giám mục đã được bổ nhiệm, nhưng tiến trình cũng nhiều lần bị đình trệ.
Đã từng có dự tính sửa đổi thỏa thuận, nhưng cuối cùng văn bản vẫn được duy trì theo hình thức hiện nay. Trong cuốn Công dân của thế giới. Nhà truyền giáo của thế kỷ XXI (Cittadino del Mondo. Missionario del XXI secolo), Đức Lêô XIV cũng cho biết ngài sẽ không thay đổi thỏa thuận, ít nhất trong thời điểm hiện tại.
Quyền bổ nhiệm thuộc về Đức Giáo hoàng
Một vấn đề Tòa Thánh muốn làm rõ là quyền bổ nhiệm giám mục chỉ thuộc về Đức Giáo hoàng. Trong thời gian gần đây, chính quyền Trung Quốc từng công bố trước việc bổ nhiệm một số giám mục mới, trước khi Tòa Thánh đưa ra thông báo chính thức. Điều này, trong số những trường hợp khác, đã xảy ra trong thời kỳ trống tòa sau khi Đức Giáo hoàng Phanxicô qua đời và trước khi có vị Giáo hoàng mới.
Đức Hồng y Parolin sau đó cho biết đã có một thỏa thuận về việc bổ nhiệm các vị này. Tuy nhiên, không thể có việc bổ nhiệm giám mục khi ngôi Giáo hoàng đang trống, bởi thẩm quyền này luôn và chỉ thuộc về Đức Giáo hoàng.
Quyền đó cũng được áp dụng khi người được bổ nhiệm đã là một giám mục. Trong Giáo hội không có khái niệm “thuyên chuyển” từ giáo phận này sang giáo phận khác theo nghĩa thông thường. Đức Giáo hoàng quyết định bổ nhiệm một linh mục để được tấn phong giám mục, hoặc bổ nhiệm một giám mục đang phục vụ tại một giáo phận khác.
Tòa Thánh muốn tránh lặp lại trường hợp Đức Tổng Giám mục Thẩm Bân (Shen Bin) tại Thượng Hải. Vụ việc này sau đó đã được Đức Giáo hoàng Phanxicô giải quyết và hợp thức hóa, nhưng vẫn là vấn đề được tiếp tục bàn luận.
Quy trình lựa chọn ứng viên giám mục
Thỏa thuận Trung Quốc – Tòa Thánh chưa từng được công bố. Theo nguyên tắc được biết, Tòa Thánh trao cho chính quyền một danh sách ba ứng viên có thể được chấp nhận. Hai bên tìm ra một ứng viên cùng đồng thuận và đề xuất người này lên Đức Giáo hoàng, nhưng việc bổ nhiệm sau cùng vẫn do Đức Giáo hoàng trực tiếp quyết định.
Quy trình này tương tự thỏa thuận giữa Tòa Thánh và Việt Nam, được thực hiện âm thầm từ đầu những năm 2000.
Thông thường, đại diện Tòa Thánh thu thập thông tin, xác định một số ứng viên và trình báo cáo lên Bộ Giám mục tại Roma. Bộ này tiến hành kiểm tra bổ sung, rồi trình Đức Giáo hoàng danh sách ba ứng viên, theo thứ tự lựa chọn thứ nhất, thứ hai và thứ ba.
Đức Giáo hoàng có thể chấp thuận đề nghị, chọn người đứng thứ hai hoặc thứ ba, hoặc bổ nhiệm một giám mục không có tên trong danh sách ba ứng viên.
Hoàn cảnh đặc biệt tại Trung Quốc
Việc thu thập thông tin về các ứng viên tại Trung Quốc có những điểm khác biệt. Trung Quốc không có quan hệ ngoại giao chính thức với Tòa Thánh, nên không có khâm sứ Tòa Thánh hiện diện tại đây để điều phối tiến trình.
Trung Quốc cũng được coi là một “vùng đất truyền giáo”, nơi đức tin Công giáo chưa bén rễ sâu rộng. Vì thế, thẩm quyền đề xuất các ứng viên giám mục thuộc Bộ Loan báo Tin mừng, còn được gọi là Propaganda Fide, chứ không thuộc Bộ Giám mục.
Tòa Thánh chủ yếu thu thập thông tin qua mạng lưới các nhà truyền giáo và các giám mục đang hiện diện tại địa phương.
Quan tâm đến tiếng nói của Giáo hội hầm trú
Cùng với thỏa thuận Trung Quốc – Tòa Thánh và chính sách của Đức Giáo hoàng Phanxicô theo hướng thuận lợi hơn với Trung Quốc, ý kiến của các giám mục thuộc Giáo hội chính thức, tức Giáo hội được Bắc Kinh công nhận, được coi trọng hơn ý kiến của các nhà truyền giáo hoặc các giám mục, linh mục thuộc Giáo hội hầm trú.
Đức Lêô XIV có cách tiếp cận khác. Khi còn là Bề trên Tổng quyền Dòng Augustinô, ngài từng đến Trung Quốc một lần và tiếp xúc với các linh mục truyền giáo tại đó. Đức Giáo hoàng yêu cầu quan tâm nhiều hơn đến tiếng nói và nguyện vọng của Giáo hội hầm trú, nhằm làm cho việc lựa chọn các giám mục mới phù hợp hơn với truyền thống của Tòa Thánh.
Từ phía Trung Quốc, cách tiếp cận này có thể được xem là một bước lùi. Tòa Thánh chủ trương yêu cầu một quy trình minh bạch, với những đặc điểm rõ ràng và một quy chế cụ thể.
Đề nghị công khai thỏa thuận
Để bảo đảm tính minh bạch, Tòa Thánh đã nêu đề xuất công khai thỏa thuận mật liên quan đến việc bổ nhiệm các giám mục. Việc công bố sẽ giúp làm rõ quy trình và tạo điều kiện kiểm soát các thủ tục.
Theo cách nhìn của Tòa Thánh, việc công khai cũng đồng nghĩa với chấp nhận một sự nhượng bộ về chủ quyền. Đổi lại, mọi hành vi vi phạm thỏa thuận sẽ trở nên công khai và có thể bị lên tiếng tố cáo.
Thỏa thuận với Trung Quốc được xây dựng trong bối cảnh thiếu tin tưởng. Tòa Thánh không coi Trung Quốc là một đối tác đáng tin cậy, trong khi những diễn biến sau khi ký kết càng củng cố mối quan ngại này. Dù vậy, cũng có những dấu hiệu hòa dịu và thiện chí từ phía Trung Quốc.
Một ví dụ được Tòa Thánh đánh giá tích cực là vào tháng Mười Hai năm 2025, Trung Quốc đã công nhận về mặt dân sự Đức cha Trương Duy Trụ (Zhang Weizhu), lúc đó 63 tuổi. Thông tin này đã được Phòng Báo chí Tòa Thánh công bố.
Song song với đó, Tòa Thánh vẫn quan ngại trước việc trẻ em bị ngăn cản tham dự Thánh lễ và những trở ngại đối với việc giáo dục Công giáo. Các vấn đề về tự do tôn giáo và tự do ngôn luận tiếp tục gây căng thẳng trong quan hệ giữa hai bên.
