Trong Giáo hội Công giáo, phó tế là một bậc thuộc Bí tích Truyền Chức Thánh. Tuy nhiên, không phải phó tế nào cũng sẽ trở thành linh mục. Giáo hội hiện có hai hình thức phó tế thường được nhắc đến: phó tế chuyển tiếp và phó tế vĩnh viễn.
Phó tế là ai?
Trong Giáo hội Công giáo, Bí tích Truyền Chức Thánh có ba bậc: giám mục, linh mục và phó tế. Phó tế là bậc đầu tiên trong hàng giáo sĩ có chức thánh, được đặt tay và thánh hiến để phục vụ Dân Chúa.
Công đồng Vaticanô II nhấn mạnh rằng phó tế không được đặt tay “để lãnh chức linh mục”, nhưng để thi hành “tác vụ phục vụ”. Vì thế, căn tính của phó tế gắn liền với tinh thần phục vụ: phục vụ Lời Chúa, phục vụ bàn thờ và phục vụ bác ái.
Trong phụng vụ, phó tế có thể công bố Tin Mừng, giảng lễ khi được trao năng quyền, chuẩn bị bàn thờ, phụ giúp linh mục trong Thánh lễ, trao Mình Thánh Chúa, cử hành Bí tích Rửa tội, chứng hôn theo quy định, chủ sự một số giờ kinh, nghi thức an táng và các á bí tích. Tuy nhiên, phó tế không phải là linh mục, nên không thể dâng Thánh lễ, không thể giải tội và không thể xức dầu bệnh nhân.
Hai loại phó tế trong Giáo hội
Trong đời sống Giáo hội hôm nay, khi nói đến phó tế, người ta thường phân biệt hai loại: phó tế chuyển tiếp và phó tế vĩnh viễn.
1. Phó tế chuyển tiếp
Phó tế chuyển tiếp là những thầy đang trên hành trình tiến tới chức linh mục. Trước khi được truyền chức linh mục, các chủng sinh hoặc tu sĩ nam ứng viên linh mục sẽ được truyền chức phó tế.
Gọi là “chuyển tiếp” vì bậc phó tế này là một giai đoạn trong hành trình tiến lên chức linh mục. Sau một thời gian thi hành tác vụ phó tế, nếu hội đủ điều kiện và được Bề trên chấp thuận, các thầy sẽ được truyền chức linh mục.
Phó tế chuyển tiếp sống độc thân và tuân giữ luật độc thân linh mục theo kỷ luật của Giáo hội Latinh. Trong thời gian làm phó tế, các thầy thi hành những tác vụ của bậc phó tế như công bố Tin Mừng, giảng lễ khi được phép, phụ giúp bàn thờ, cử hành một số nghi thức và phục vụ cộng đoàn.
Có thể hiểu đơn giản: phó tế chuyển tiếp là người đã lãnh chức phó tế, nhưng ơn gọi của họ hướng đến chức linh mục.
2. Phó tế vĩnh viễn
Phó tế vĩnh viễn là những người được truyền chức phó tế để phục vụ lâu dài trong bậc phó tế, chứ không tiến lên chức linh mục.
Đây là điểm nhiều người dễ thắc mắc: tại sao có người đã lập gia đình, có vợ con, vẫn được truyền chức phó tế? Câu trả lời là vì họ thuộc bậc phó tế vĩnh viễn.
Theo quy định của Giáo hội, một người nam đã lập gia đình có thể được truyền chức phó tế vĩnh viễn nếu hội đủ các điều kiện cần thiết, đã trải qua thời gian đào tạo, được thẩm quyền Giáo hội chấp thuận và có sự đồng ý của người vợ.
Phó tế vĩnh viễn thường vẫn sống giữa đời thường, có gia đình, nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Họ có thể là người chồng, người cha, người lao động, bác sĩ, giáo viên, cảnh sát, nhân viên văn phòng hoặc làm nhiều ngành nghề khác. Nhưng khi được truyền chức, họ cũng trở thành thừa tác viên có chức thánh, phục vụ Giáo hội trong sứ vụ được giám mục trao phó.
Nếu người nam chưa lập gia đình được truyền chức phó tế vĩnh viễn, họ phải sống độc thân. Còn nếu một người đã lập gia đình được truyền chức phó tế vĩnh viễn, hôn nhân hiện tại vẫn hợp pháp. Tuy nhiên, sau khi đã chịu chức, nếu người vợ qua đời, thông thường phó tế không được tái hôn, trừ khi có phép chuẩn đặc biệt.
Phó tế vĩnh viễn không phải là “linh mục có gia đình”
Một hiểu lầm khá phổ biến là nghĩ rằng phó tế vĩnh viễn là “linh mục có gia đình”. Cách hiểu này không đúng.
Phó tế là phó tế, linh mục là linh mục. Cả hai đều thuộc hàng giáo sĩ có chức thánh, nhưng khác nhau về bậc chức và quyền thi hành tác vụ.
Linh mục có thể dâng Thánh lễ, giải tội, xức dầu bệnh nhân và cử hành nhiều bí tích gắn liền với chức linh mục. Phó tế thì không có những quyền này. Phó tế phục vụ trong những tác vụ riêng của mình: Lời Chúa, phụng vụ và bác ái.
Nói cách khác, phó tế vĩnh viễn không phải là linh mục “bậc thấp hơn”, cũng không phải là người thay thế linh mục. Phó tế có ơn gọi riêng, căn tính riêng và sứ vụ riêng trong lòng Giáo hội.
Điểm giống nhau giữa phó tế chuyển tiếp và phó tế vĩnh viễn
Dù khác nhau về hướng đi ơn gọi, cả phó tế chuyển tiếp và phó tế vĩnh viễn đều đã lãnh nhận cùng một bậc phó tế trong Bí tích Truyền Chức Thánh.
Về mặt bí tích, không có hai “chức phó tế” khác nhau. Cả hai đều là phó tế thật sự. Cả hai đều được đặt tay, được thánh hiến và được sai đi để phục vụ Giáo hội theo tác vụ phó tế.
Điểm khác nhau nằm ở hướng đi sau đó:
Phó tế chuyển tiếp sẽ tiến tới chức linh mục.
Phó tế vĩnh viễn ở lại trong bậc phó tế để phục vụ lâu dài.
Vì sao Giáo hội cần phó tế?
Phó tế là dấu chỉ sống động của Đức Kitô, Đấng “đến không phải để được phục vụ, nhưng để phục vụ”. Sự hiện diện của phó tế nhắc Giáo hội nhớ rằng bản chất của đời sống Kitô hữu là phục vụ.
Trong giáo xứ, phó tế có thể giúp công bố và giảng dạy Lời Chúa, phụ giúp trong phụng vụ, đồng hành với các gia đình, thăm viếng người bệnh, chăm sóc người nghèo, hỗ trợ các hoạt động bác ái và cộng tác với linh mục trong nhiều công việc mục vụ.
Đặc biệt, nơi các phó tế vĩnh viễn đã lập gia đình, đời sống hôn nhân và gia đình của họ cũng trở thành một chứng tá quý giá. Họ sống đức tin ngay giữa đời thường, nối kết bàn thờ với gia đình, giáo xứ với xã hội, phụng vụ với bác ái.
Tóm lại cần hiểu rằng
Trong Giáo hội Công giáo có hai hình thức phó tế thường được nhắc đến: phó tế chuyển tiếp và phó tế vĩnh viễn.
Phó tế chuyển tiếp là những người đang trên hành trình tiến tới chức linh mục.
Phó tế vĩnh viễn là những người được truyền chức để phục vụ lâu dài trong bậc phó tế, có thể là người độc thân hoặc người đã lập gia đình, nếu hội đủ điều kiện theo quy định của Giáo hội.
Dù thuộc hình thức nào, phó tế vẫn là người được mời gọi trở nên hình ảnh của Đức Kitô phục vụ: khiêm tốn, gần gũi, yêu thương và sẵn sàng phục vụ Dân Chúa trong những nhu cầu cụ thể của đời sống Giáo hội.
