Đến nội dung chính
Tìm hiểu

Thánh Martinô thành Tours: Nửa tấm áo choàng và bài học về lòng thương xót

00:00

Ngày 11 tháng 11 hằng năm, Giáo hội mừng lễ Thánh Martinô thành Tours, một trong những vị thánh được yêu mến nhất của châu Âu. Với nhiều người Việt Nam, cái tên Martinô có thể gợi nhớ đến Thánh Martinô de Porres, vị thánh da đen người Peru mừng lễ ngày 3 tháng 11. Nhưng Martinô thành Tours là một con người khác hẳn: một người lính La Mã sống vào thế kỷ thứ tư, người đã trở thành giám mục, và là một trong những vị thánh không tử đạo đầu tiên được Giáo hội Tây phương công khai tôn kính. Cuộc đời ngài gắn với một hình ảnh đã đi vào nghệ thuật và văn chương suốt hơn mười sáu thế kỷ: người lính trẻ trên lưng ngựa, rút gươm cắt đôi tấm áo choàng của mình để khoác cho một người ăn xin run rẩy vì lạnh ở cổng thành Amiens.

Thánh Martinô chia áo choàng cho người ăn xin
Thánh Martinô chia áo choàng cho người ăn xin. Tranh “Saint Martin and the Beggar” của El Greco (1597–1599), Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia, Washington, D.C. — Ảnh: Wikimedia Commons

Điều đáng chú ý là ngày lễ của ngài cũng gắn với một biến cố lớn của lịch sử hiện đại. Đúng 11 giờ sáng ngày 11 tháng 11 năm 1918, vào chính ngày lễ Thánh Martinô, tiếng súng trên Mặt trận phía Tây đã im bặt, khép lại Chiến tranh Thế giới thứ nhất sau hơn bốn năm tàn phá. Sự trùng hợp ấy khiến nhiều người xem ngài như vị thánh của hòa bình, dù ngài qua đời hơn một nghìn năm trước khi hiệp định đình chiến được ký kết. Nhưng để hiểu vì sao Giáo hội nhớ đến ngài, cần trở về với câu chuyện đời ngài, do chính người bạn đồng thời là Sulpicius Severus ghi lại.

Người lính trẻ ở cổng thành Amiens

Martinô sinh khoảng năm 316 tại Sabaria, thuộc tỉnh Pannonia của Đế quốc La Mã, nay là thành phố Szombathely ở Hungary, và lớn lên tại Ticinum, nay là Pavia ở Ý. Cha mẹ ngài là người ngoại đạo, cha ngài là một sĩ quan quân đội La Mã. Dù vậy, ngay từ năm lên mười, cậu bé Martinô đã tự tìm đến nhà thờ và xin được làm dự tòng, bất chấp ý muốn của cha mẹ. Năm mười hai tuổi, cậu đã ao ước sống đời ẩn sĩ, nhưng tuổi còn quá nhỏ nên chưa thể thực hiện.

Năm 15 tuổi, theo luật thời ấy bắt con trai của các cựu binh phải nhập ngũ, Martinô bị ép gia nhập kỵ binh La Mã. Sử gia Sulpicius Severus, người quen biết ngài trong những năm cuối đời, kể rằng trong quân ngũ, Martinô sống khác hẳn đồng đội: ngài hiền lành, nhẫn nại, khiêm tốn, chia sẻ tiền lương cho người nghèo và cư xử với người đầy tớ của mình như với một người anh em. Đồng đội quý mến ngài đến mức nói rằng ngài giống một đan sĩ hơn là một người lính.

Chính trong thời gian đóng quân ở Amiens, miền bắc nước Pháp ngày nay, đã xảy ra biến cố làm nên tên tuổi của ngài. Một ngày mùa đông khắc nghiệt, khi Martinô cưỡi ngựa đi qua cổng thành, ngài gặp một người ăn xin gần như trần truồng, đang run rẩy cầu xin người qua đường thương giúp. Ai cũng đi qua, không ai dừng lại. Martinô khi ấy chẳng còn gì ngoài vũ khí và tấm áo choàng quân đội trên người, vì ngài đã đem cho đi hết những áo quần khác. Không do dự, ngài rút gươm, cắt tấm áo choàng làm hai và khoác một nửa cho người ăn xin, còn mình khoác nửa còn lại. Có người qua đường bật cười vì bộ dạng kỳ lạ của ngài, nhưng cũng có người thầm xấu hổ, vì họ có nhiều hơn mà lại không làm được điều tương tự.

Đêm hôm ấy, Martinô mơ thấy Đức Kitô mặc chính nửa tấm áo choàng ngài đã cho đi, đứng giữa các thiên thần và nói: “Martinô, còn là dự tòng, đã mặc áo choàng cho Ta.” Thị kiến ấy ứng nghiệm lời Tin Mừng: “Các ngươi đã làm cho một trong những anh em bé mọn nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta” (Mt 25,40). Không lâu sau, Martinô lãnh nhận Bí tích Rửa tội, rồi xin rời quân ngũ. Sử liệu kể rằng khi viên chỉ huy sắp phát tiền thưởng trước trận đánh, Martinô đã từ chối nhận và xin được giải ngũ để phục vụ Đức Kitô, thậm chí sẵn sàng ra trước hàng quân địch mà không mang vũ khí, chỉ có dấu thánh giá che chở. Hôm sau, quân địch xin giảng hòa, trận đánh không xảy ra, và Martinô được rời quân đội.

Từ đan sĩ đến giám mục bất đắc dĩ

Rời quân ngũ, Martinô tìm đến học với Thánh Hilariô, Giám mục Poitiers, một trong những vị thầy lớn của Giáo hội thời ấy trong cuộc chiến chống lạc giáo Arianô. Ngài được phong chức trừ quỷ, rồi sống đời đan tu, trước ở Milan, sau trên một hòn đảo nhỏ, rồi trở về Pháp khi Hilariô được phục hồi chức giám mục sau thời gian lưu đày. Khoảng năm 360, Martinô lập một đan viện nhỏ ở Ligugé, gần Poitiers, nơi thường được coi là đan viện đầu tiên trên đất Pháp. Ngài sống ở đó mười năm, đào tạo môn đệ và rao giảng khắp vùng quê.

Năm 371, dân thành Tours muốn ngài làm giám mục của họ. Theo lời kể của Sulpicius, người ta phải dùng mưu mới đưa được ngài về thành phố, viện cớ có một bệnh nhân cần ngài đến thăm, rồi đưa ngài vào nhà thờ, nơi ngài đành chấp nhận được tấn phong, dù một số giám mục tham dự chê bai dáng vẻ xuềnh xoàng, tóc tai bù xù của ngài là không xứng với chức vụ. Martinô trở thành giám mục thứ ba của Tours, nhưng ngài vẫn sống như một đan sĩ: ngài lập đan viện Marmoutier gần Tours, vừa lo việc mục vụ, vừa giữ nếp sống cầu nguyện và khó nghèo.

Trong 26 năm làm giám mục, Martinô miệt mài rao giảng Tin Mừng cho các vùng quê nước Pháp, nơi đạo ngoại còn sâu đậm, phá bỏ nhiều đền thờ ngoại giáo và xây nhà thờ thay thế. Ngài cũng nổi tiếng vì lòng thương xót dành cho cả những người bị coi là lạc giáo. Khi Hoàng đế Maximus xử tử Priscillian, một người bị kết tội lạc giáo, Martinô cùng với Thánh Ambrôsiô đã phản đối việc dùng án tử hình với người lạc giáo và can thiệp để xin tha mạng cho Priscillian, rồi sau đó xin chấm dứt cuộc bách hại những người theo ông ở Tây Ban Nha. Dù Priscillian cuối cùng vẫn bị xử tử, lập trường của Martinô cho thấy ngài tin rằng sự thật đức tin không thể được bảo vệ bằng gươm giáo, mà chỉ bằng chứng tá và lòng thương xót. Chính Sulpicius cũng ghi lại rằng sau này lương tâm ngài vẫn ray rứt về một lần ngài đã nhượng bộ cộng tác với những người chủ trương bách hại, cho thấy ngay cả các thánh cũng phải vật lộn với những quyết định khó khăn của lương tâm.

Khi tuổi già và bệnh tật đến, các môn đệ xin ngài đừng bỏ họ mà đi. Ngài cầu nguyện: “Lạy Chúa, nếu dân Chúa còn cần con, con không từ chối công việc. Xin vâng theo ý Chúa.” Ngài qua đời ngày 8 tháng 11 năm 397 tại Candes, trong một chuyến thăm mục vụ để hòa giải các giáo sĩ đang bất hòa. Thi hài ngài được rước về Tours và an táng ngày 11 tháng 11, với hàng nghìn đan sĩ và tín hữu tiễn đưa trong tiếng hát thánh ca. Chính ngày an táng ấy, chứ không phải ngày qua đời, đã trở thành ngày lễ kính ngài trong lịch phụng vụ.

Vì sao Giáo hội tôn kính ngài đến thế

Martinô thành Tours chiếm một vị trí đặc biệt trong lịch sử Giáo hội: ngài là một trong những vị thánh “tuyên xưng” đầu tiên, tức là những vị thánh được tôn kính không phải vì đã đổ máu tử đạo, mà vì đời sống thánh thiện và chứng tá đức tin. Trước ngài, hầu như chỉ các vị tử đạo mới được Giáo hội công khai tôn kính. Việc một giám mục sống đời khó nghèo, hiền lành mà được tôn phong đã mở ra một con đường thánh thiện mới cho các tín hữu: nên thánh không nhất thiết phải chết vì đạo, mà có thể nên thánh bằng một đời sống trung thành với Tin Mừng mỗi ngày.

Di sản của ngài còn in dấu trong cả ngôn ngữ chúng ta dùng hằng ngày. Nửa tấm áo choàng ngài giữ lại, gọi là “cappa” trong tiếng Latinh, được các vua Frank giữ như một thánh tích và mang theo trong các cuộc hành quân. Căn phòng nhỏ nơi cất giữ tấm áo ấy được gọi là “cappella”, và từ đó mà có hai từ quen thuộc trong nhiều ngôn ngữ châu Âu: “chapel”, nhà nguyện, và “chaplain”, tuyên úy. Mỗi khi bước vào một nhà nguyện hay nghe nhắc đến một vị tuyên úy quân đội, chúng ta đang chạm vào di sản của người lính ở Amiens.

Ngài cũng là bổn mạng của nước Pháp, của binh lính, của người nghèo và người ăn xin, của thợ may và người trồng nho, và nhiều giáo xứ, nhà thờ trên khắp thế giới mang tên ngài. Ở châu Âu, lễ Thánh Martinô còn gắn với những tập tục dân gian đẹp: trẻ em Đức rước đèn lồng trong đêm 11 tháng 11, các gia đình nướng ngỗng mừng lễ, và dân gian vẫn gọi những ngày nắng ấm bất chợt đầu tháng 11 là “mùa hè của Thánh Martinô”.

Bài đọc lễ hôm nay nói gì với chúng ta

Phụng vụ ngày lễ Thánh Martinô năm nay đặt trước mắt chúng ta ba bài đọc: thư Thánh Phaolô gửi Titô, Thánh vịnh 23 và Tin Mừng Luca về mười người phong cùi được chữa lành. Trong thư gửi Titô, Thánh Phaolô nhắc rằng chúng ta được cứu “không phải vì những việc công chính chúng ta đã làm, nhưng vì lòng thương xót của Người” (Tt 3,5). Thánh vịnh 23 hát lên niềm tín thác vào Chúa là mục tử, Đấng dọn bàn tiệc và dẫn đưa chúng ta qua thung lũng tối tăm. Còn Tin Mừng kể mười người phong cùi được chữa lành trên đường đi trình diện tư tế, nhưng chỉ có một người, một người Samari, quay trở lại sấp mình dưới chân Chúa Giêsu mà tạ ơn.

Ba bài đọc ấy soi sáng cuộc đời Martinô một cách lạ lùng. Martinô không cứu ai bằng sức riêng của mình; chính ngài là người đã được thương xót trước, khi Đức Kitô mặc lấy tấm áo của người nghèo mà hiện ra với ngài. Và như người phong cùi Samari quay lại tạ ơn, Martinô đã đáp lại ơn Chúa bằng cả cuộc đời: từ bỏ quân ngũ, sống khó nghèo, làm giám mục của người nghèo, bênh vực cả những người bị xã hội ruồng bỏ. Lòng thương xót ngài trao đi bắt nguồn từ lòng thương xót ngài đã nhận lãnh, chứ không phải từ sự hào hiệp của một người giàu có ban phát cho kẻ nghèo hơn mình.

Sống như Martinô giữa đời thường hôm nay

Câu chuyện nửa tấm áo choàng dễ khiến chúng ta nghĩ rằng lòng bác ái là chuyện của những việc lớn lao, nhưng Martinô cho thấy điều ngược lại. Ngài không có gì ngoài tấm áo trên người, và ngài cho đi đúng một nửa những gì mình có, không hơn, không kém. Lòng thương xót Kitô giáo không đòi chúng ta phải trở thành anh hùng trong một ngày, mà mời chúng ta chia sẻ những gì mình đang có, ngay tại nơi mình đang đứng. Với người Công giáo Việt Nam, bài học ấy rất cụ thể: một bữa cơm chia sẻ với người lao động nghèo trong xóm, một chuyến thăm người bệnh neo đơn trong giáo xứ, một khoản tiền nhỏ nhưng đều đặn giúp học sinh nghèo đến trường, hay đơn giản là dừng lại lắng nghe một người đang đau khổ thay vì vội vã bước qua như những người qua đường ở cổng thành Amiens.

Tháng 11 cũng là tháng Giáo hội dành riêng để cầu nguyện cho các linh hồn, và lễ Thánh Martinô rơi đúng vào những ngày này. Nhiều gia đình Việt Nam vẫn giữ thói quen đi viếng nghĩa trang, xin lễ cho ông bà tổ tiên trong tháng này. Gương của Martinô nhắc chúng ta rằng việc nhớ đến người đã khuất không chỉ là nghi thức, mà còn là lời mời sống lòng thương xót với người đang sống bên cạnh mình. Người nghèo hôm nay, người bệnh, người di dân, người bị xã hội bỏ quên, tất cả đều là những “người ăn xin ở cổng thành” mà Chúa đặt trên đường đời của chúng ta.

Một điểm nữa đáng suy ngẫm là thái độ của Martinô trước bạo lực và quyền lực. Ngài từ chối cầm gươm đánh trận, phản đối việc giết người lạc giáo, và chọn cách đối thoại thay vì cưỡng bức. Trong một thế giới vẫn còn nhiều xung đột và chia rẽ, kể cả những xung đột trong cộng đoàn đức tin, gương của ngài mời gọi chúng ta kiên trì chọn con đường hiền lành, dù con đường ấy thường chậm chạp và ít được tung hô. Như chính ngài đã kinh nghiệm, có những quyết định lương tâm không có đáp án dễ dàng, và điều quan trọng không phải là không bao giờ sai, mà là luôn trở về với Chúa và để lòng thương xót dẫn đường.

Đôi điều hay thắc mắc

Nhiều người thắc mắc vì sao Thánh Martinô qua đời ngày 8 tháng 11 mà lễ kính lại vào ngày 11 tháng 11. Câu trả lời nằm trong lịch sử phụng vụ: Giáo hội mừng lễ ngài vào ngày an táng, 11 tháng 11 năm 397, khi thi hài ngài được rước về Tours trong sự tôn kính của toàn thể dân thành. Tương tự, nhiều vị thánh khác cũng được mừng lễ vào ngày an táng hay ngày chuyển di hài, chứ không nhất thiết là ngày qua đời.

Một câu hỏi khác là vì sao có hai Thánh Martinô nổi tiếng trong lịch Công giáo. Thánh Martinô de Porres, mừng lễ ngày 3 tháng 11, là một tu sĩ dòng Đaminh người Peru sống vào thế kỷ 17, nổi tiếng với lòng bác ái phục vụ người nghèo và bệnh nhân. Còn Martinô thành Tours sống sớm hơn hơn một nghìn năm, vào thế kỷ thứ tư, là giám mục nước Pháp. Hai vị cùng tên nhưng khác thời đại, khác châu lục, và cùng để lại một điểm chung: lòng thương xót cụ thể dành cho người nghèo.

Người ta cũng hay nhắc đến con ngỗng gắn với lễ Thánh Martinô. Truyền thuyết kể rằng khi dân Tours tìm ngài để tấn phong giám mục, ngài trốn trong chuồng ngỗng, và tiếng ngỗng kêu đã làm lộ chỗ ẩn của ngài. Dù câu chuyện có thể chỉ là truyền thuyết dân gian, hình ảnh con ngỗng đã trở thành biểu tượng quen thuộc của lễ Thánh Martinô ở châu Âu, và món ngỗng quay vẫn là món ăn truyền thống của ngày lễ này ở nhiều nước.

Ngày lễ Thánh Martinô khép lại bằng một câu hỏi dành cho mỗi người chúng ta: hôm nay, “nửa tấm áo choàng” của tôi là gì? Có thể đó không phải là một tấm áo, mà là một buổi chiều rảnh rỗi, một khoản tiền tiết kiệm, một lời an ủi, hay một sự tha thứ mà chúng ta vẫn còn giữ lại cho riêng mình. Martinô đã cho đi một nửa những gì ngài có, và đêm ấy ngài đã gặp Đức Kitô. Biết đâu, khi chúng ta dám chia sẻ một nửa của mình, chúng ta cũng sẽ nhận ra Chúa đang đứng ngay trước mặt, trong hình hài của người nghèo mà chúng ta vừa giúp đỡ.

Nguồn tham khảo

Paul G — Quản lý Nội dung

Ban Biên tập Tin Công Giáo 24h. Tìm hiểu thêm về chúng tôi tại trang Giới thiệu. Độc giả có góp ý hoặc phát hiện sai sót, vui lòng gửi qua trang Liên hệ.

Chia sẻ: Facebook X Zalo

Để lại bình luận của bạn